Print pagina

Principiƫle uitspraak over juridische status van NEN-normen


door prof. mr. Antoni Brack, TQC-consultant juridische bedrijfsvoering

‘Er kán geen auteursrecht op rusten’
NEN-normen zijn geen wetten

Normen en andere aanwijzingen voor de kwaliteit van producten en processen zijn voor ondernemingen belangrijke ijkpunten, zo bleek onlangs op de themabijeenkomst De normen bekeken. Jaren geleden heeft ook de wetgever het belang en het gemak van NEN-normen ontdekt. In plaats van zelf de specificaties van de kwaliteit van producten en processen op te stellen, volstond de wetgever in bepaalde gevallen met de verwijzing naar normen. Een in de praktijk bekend voorbeeld is het Bouwbesluit. Hierin wordt bepaald aan welke eisen bouwmaterialen en bouwconstructies moeten voldoen. De Staat heeft deze normen niet gepubliceerd en omdat NEN het auteursrecht bezit, moeten de verantwoordelijken uit de bouwwereld de normen kopen bij NEN. Het Gerechtshof heeft op 16 november 2010 een eerder vonnis van de Rechtbank Den Haag vernietigd en geoordeeld dat NEN-normen, door verwijzing ernaar in de bouwregelgeving, geen algemeen verbindende voorschriften zijn en NEN ze niet gratis hoeft aan te bieden.

‘Er kan geen auteursrecht op rusten’
Voor de precieze invulling van bouweisen verwijst de staat naar “een document, uitgegeven door een deskundig, onafhankelijk instituut, waarin wordt omschreven aan welke eisen een bouwmateriaal, bouwdeel of bouwconstructie moet voldoen dan wel waarin een omschrijving wordt gegeven van een keurings-, meet- of berekeningsmethode.” Van deze mogelijkheid is in bouwvoorschriften op een uitbundige wijze gebruik gemaakt: op een groot aantal plaatsen wordt verwezen naar NEN-normen.
Het gaat er in deze kwestie nu om dat de Staat, de wetgever, deze normen niet in het Staatsblad of de Staatscourant bekend heeft gemaakt. Bouwondernemingen, architecten en opdrachtgevers die willen weten hoe de kwaliteitseisen of voorgeschreven berekeningsmethoden luiden, moeten de normbladen kopen bij NEN, voorheen Nederlands Normalisatie Instituut, die zich bovendien het auteursrecht voorbehoudt. Dit belemmert het plaatsen van die normen op websites. Vanuit de praktijk is tegen deze situatie bezwaar gemaakt door Knooble, een dienst van het Centraal Bureau Bouwtoezicht. Algemeen verbindende voorschriften, zoals wetten en besluiten, moeten om geldig te zijn officieel bekend worden gemaakt en voor iedereen kosteloos toegankelijk zijn. Bovendien kan er geen auteursrecht op rusten; ze zijn op democratische wijze met financiering uit de algemene middelen (belastingen) opgesteld en behoren in het algemeen belang zonder enige drempel raadpleegbaar te zijn. Een principiële kwestie.

In eerste instantie had de Rechtbank Den Haag op oudejaarsdag 2008 (1) de eisers in het gelijk gesteld. In een begrijpelijk betoog neemt de Rechtbank als vertrekpunt dat NEN-normen een privaatrechtelijk (zeg maar particulier) karakter hebben en vrijwillig worden toegepast: zelfregulering dus. Maar doordat er in het Bouwbesluit naar bepaalde normen wordt verwezen, krijgen deze een algemeen verbindend karakter. De Rechtbank: “Om een bouwvergunning te verkrijgen moet aan de in de NEN-normen beschreven voorschriften worden voldaan” (rechtsoverweging 4.8). En, de verwijzingen naar de NEN-normen zijn nog niet in werking getreden, omdat die normen niet op de officiële wijze bekend zijn gemaakt.
Top

NEN-normen zijn geen wetten
Zoals te verwachten viel, is de Staat in hoger beroep gegaan. Op 16 november 2010 heeft het Gerechtshof Den Haag uitspraak gedaan (2). In een formalistisch geformuleerd arrest zegt het Hof dat de normen door verwijzing in het Bouwbesluit wel “publiekrechtelijk algemeen geldende normen” worden, maar geen algemeen verbindende voorschriften in de officiële betekenis. NEN heeft namelijk geen regelgevende bevoegdheid, is geen wetgever. En zo is de cirkelredenering rond! Bovendien, zo overweegt het Hof nog, bepaalt het Bouwbesluit dat je niet aan de NEN-normen hoeft te voldoen als je maar tenminste een gelijkwaardig resultaat bereikt. Het kosteloos verkrijgbaar stellen van de NEN-normen moet de wetgever maar regelen; een dergelijke ‘stelselwijziging’ valt buiten de taak van de rechter. Te hopen valt dat de oorspronkelijke eiser, die nu in hoger beroep alsnog in het ongelijk is gesteld, in deze principiële kwestie in cassatie zal gaan bij de Hoge Raad.

Vooralsnog meldt NEN op haar website: “NEN-normen zijn geen wetten. (…) Het auteursrecht ligt bij NEN. Normen kunnen tegen betaling worden aangeschaft.” Bij NEN in Delft is opgelucht vastgesteld dat een deel van het budget – voorlopig nog – is veilig gesteld.
Top

(1) Gepubliceerde uitspraken kunnen op www.rechtspraak.nl gevonden worden door een Landelijk Jurisprudentie Nummer (LJN) als zoekcriterium in te voeren. Voor deze uitspraak is dat LJN BG8465.
(2) LJN BO4175 de dato 16-11-2010


Terug