Print pagina

Zakelijk leiderschap: meer schijn dan wezen


Spektakelmaatschappij

Een zakelijk leider die de indruk wekt dat hij kundig is en die zijn bedrijf tot grote hoogte opstuwt, kan daar ver mee komen - zelfs als de werkelijkheid anders is. Zolang het goed gaat, lijkt dat niet eens zo erg. Bedrijfskundige Marco Meuleman bevestigt wat menigeen al vreesde in zijn proefschrift 'Wie is de baas? Een hermeneutisch onderzoek naar de spectaculaire elementen van leiderschap’. Hij promoveert 9 april 2010 aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Meuleman: “Er kleven risico’s aan een geloof in beelden. Als de kredietcrisis iets duidelijk heeft gemaakt, is het dat wel. Als niet alleen consumenten, maar ook media en toezichthouders zich laten verblinden door het beeld dat leiders van zichzelf neer weten te zetten, kan dat leiden tot excessieve bonussen, schandalen zoals die bij Enron, Parmalat, Vivendi, Ahold en tot een economie die meer is gebaseerd op schittering en verwachtingen dan op werkelijke waarde en onderpand.” Ook de kredietcrisis hangt hier volgens Meuleman nauw mee samen. Meuleman ziet ruimte voor nieuwe vormen van leiderschap, waarbij schijn en excessieve uitingen niet zullen verdwijnen, maar meer ondersteund worden door visie en ideologie.

Spektakelmaatschappij
Marco Meuleman deed ‘hermeneutisch onderzoek’, wat wil zeggen: verklaren vanuit de filosofie. Hij keek naar het belang van beeldvorming en zichtbaarheid voor leiderschap, met name in de zakelijke wereld. In de wetenschappelijke literatuur over leiderschap is daar nog weinig expliciet over geschreven.
Meuleman maakte gebruik van het gedachtegoed van de Franse filosoof Guy Debord. Al in 1967 voorspelde Debord in het boek La société du spectacle dat schijn en beeldvorming onder invloed van de massamedia een machtige tweede werkelijkheid zouden gaan vormen, een spektakelmaatschappij.
Die spektakelmaatschappij heeft als kenmerken: het beeld van de werkelijkheid kan de achterliggende realiteit verdringen en zo een werkelijkheid op zichzelf worden; in de economie is de toegekende ruilwaarde van een goed belangrijker dan de werkelijke gebruikswaarde; de beïnvloeding van individuen door beelden geschiedt onbewust; mensen worden uitgenodigd zich te identificeren met leiders die meer idool of ‘verbeeld persoon’ dan een écht persoon zijn. ‘Kortom: de spektakelmaatschappij van Debord vertoont behoorlijk wat overeenkomsten met de tijd waarin wij nu leven’, aldus Meuleman.

Meuleman analyseerde 24 artikelen over leiderschap (verschenen in zes ‘leiderschapsbijlagen’ in Het Financieele Dagblad in 2003) op de kernelementen van Debord. Zijn conclusie: het hedendaags leiderschap heeft onontkoombaar een ‘spectaculair’ karakter. En dat heeft diverse gevolgen - het speelt onder andere een belangrijke rol in misstanden, zoals de ondergang van Ahold en de bonuscultuur.
Ook de kredietcrisis hangt hier volgens Meuleman nauw mee samen. Misschien mede omdat die zich in 2003 nog niet liet voorspellen, ontbreekt in de geanalyseerde stukken fundamentele kritiek op het ‘spectaculaire’ leiderschap en het systeem waarvan dat een uiting is. Meuleman ziet in een kritischer benadering ruimte voor nieuwe vormen van leiderschap, waarbij de schijn en het spektakel niet zullen verdwijnen, maar meer ondersteund worden door visie en ideologie.

Bron: Radboud Universiteit Nijmegen


Terug